दीवार में एक खिड़की रहती थी।

 

लेखक : विनोद कुमार शुक्ल

प्रत्येक पुस्तक आपल्याला एक कथा सांगते; पण काही पुस्तके अशी असतात जी कथा सांगत नाहीत, तर आपल्या मनात एक नवीन दृष्टी निर्माण करतात. विनोद कुमार शुक्ल यांची ‘दीवार में एक खिड़की रहती थी’ ही अशीच एक विलक्षण कादंबरी आहे. साहित्य अकादमी पुरस्काराने सन्मानित झालेल्या या कादंबरीत मोठ्या घटना नाहीत, नाट्यमय वळणे नाहीत, तरीही ती मनावर कायमची कोरली जाते.

कादंबरीचा नायक रघुवर प्रसाद हा गणिताचा प्राध्यापक आहे. मर्यादित पगार, साधं घर आणि मध्यमवर्गीय आयुष्य यामध्ये तो जगत असतो. त्याची पत्नी सोनसी ही त्याच्या जीवनातील सर्वात सुंदर गोष्ट आहे. या दोघांच्या नात्यात मोठमोठे संवाद नाहीत, प्रेमाच्या घोषणा नाहीत; पण एकमेकांबद्दलची काळजी, समजूतदारपणा आणि शांत सहवास हेच त्यांच्या नात्याचं खरं सौंदर्य आहे.

या कादंबरीतील सर्वात मोहक प्रतिमा म्हणजे ‘खिडकी’. ही खिडकी फक्त भिंतीतील एक उघडी जागा नाही, तर ती स्वप्नांची, आशेची आणि अंतर्मनातील स्वातंत्र्याची वाट आहे. त्या खिडकीतून दिसणारे जग वास्तवापेक्षा अधिक सुंदर आहे. जणू लेखक सांगतो की, जग बदलण्यापेक्षा ते पाहण्याची दृष्टी बदलली तर आयुष्यही बदलते.

विनोद कुमार शुक्ल यांच्या लेखनाची शैली अत्यंत वेगळी आहे. त्यांची भाषा काव्यात्मक आहे, पण अवघड नाही. साध्या वाक्यांतून ते इतका गहन अर्थ व्यक्त करतात की अनेक ठिकाणी वाचक थांबून विचार करू लागतो. ही कादंबरी घाईघाईने वाचण्याची नाही; प्रत्येक पान अनुभवत वाचण्याची आहे.

या पुस्तकात मध्यमवर्गीय जीवनाचे वास्तवही तितक्याच प्रभावीपणे उभे राहते. आर्थिक अडचणी, मर्यादित इच्छा, छोट्या आनंदांची किंमत आणि माणसांमधील जिव्हाळा यांचे चित्रण अत्यंत वास्तववादी आहे. तरीही पुस्तक कुठेही निराश करत नाही. उलट, कठीण परिस्थितीतही आनंद शोधण्याची प्रेरणा देते.

मला या कादंबरीत सर्वात जास्त भावलेली गोष्ट म्हणजे तिचा साधेपणा. लेखकाने कोणताही मोठा संदेश देण्याचा प्रयत्न केलेला नाही, पण पुस्तक संपल्यावर नकळत जाणवतं की खरा आनंद हा बाहेर नसून आपल्या विचारांत आणि नात्यांत दडलेला असतो.

दीवार में एक खिड़की रहती थी ही केवळ एक कादंबरी नाही, तर जगण्याची एक सुंदर दृष्टी आहे. साहित्य आवडणाऱ्या प्रत्येकाने आयुष्यात एकदा तरी अनुभवावी अशी ही कलाकृती आहे. पुस्तक वाचून झाल्यावर कथा संपते; पण त्या भिंतीतील ‘खिडकी’ मात्र आपल्या मनात कायमची उघडी राहते. ती आपल्याला सतत आठवण करून देते की, प्रत्येक बंद भिंतीत कुठेतरी आशेची एक खिडकी नक्कीच असते.